Vormleer 2D/3D

Het meest bekende werk van Rietveld is het Schröderhuis in Utrecht. Wij gaan dit huis analyseren en toetsen aan de zes neo-plastische wetten. Met behulp van deze analyse proberen we tot de kern van Rietveld en Mondriaan te komen.

Licht

Bij onze analyse van het schröderhuis hebben we als eerste gekeken naar de lichtinval in de verschillende ruimtes. Deze hebben we hieronder gesymboliseerd met pijlen. Een dikke pijl staat voor veel lichtinval en een dunne pijl voor weinig lichtinval.

Organisatie

De organisatie van de ruimten op de begane grond is een samenstelling van een kluster en een liniaire organisatie. De ruimten links- en rechtsonder zijn samen met de ruimte linksboven geklusterd aan de gang. Verder is de ruimte rechtsboven liniair verbonden met de geklusterde ruimten.

Op de 1^e verdieping geldt een heel ander principe. Daar is ervoor gekozen om een grote ruimte te creëren. Deze ruimte kan met verschuifbare wanden worden ingedeeld in verschillende ruimten. Als de wanden allemaal uitgeschoven zijn ontstaat er ook een kluster van ruimten.

Looplijnen

De looplijnen in het schröderhuis lopen op de begane grond door de ruimten heen. Er is ook wel sprake van een circulatie route door de begane grond. Dit geldt voor alle ruimten behalve de kamer die op de plattegrond links onder is gesitueerd. Daar eindigt de looplijn in de ruimte. Op de 1^e verdieping is er een circulatie route aanwezig indien de uitschuifbare wanden ingeschoven zijn. Als de uitschuifbare wanden uitgeschoven zijn dan geld het dat de looplijnen eindigen in de ruimtes.

Benadering

De benadering van de woning is vanuit de voordeur gezien gewoon frontaal. Echter ligt het gebouw op de hoek van de straat, je kan dan ook zeggen dat je het van de zijkant benadert.

Kenmerken van het gebouw

Rietveld werkt in het schröderhuis veel met schijven en vlakken. Verder nog een groot kenmerk wat terug te vinden is in het gebouw is het kleurgebruik. De kleuren blauw, rood en geel springen eruit. De kleur blauw komt het meest terug in het gebouw, daarna rood en de kleur geel wordt heel minimaal gebruikt, alleen om bepaalde accenten ergens aan te geven.

1927 Piet Mondriaan

Neo-plasticisme. De woning-de straat-de stad

Piet Mondriaan (1872-1944) maakte samen met Theo van Doesburg en Gerrit Rietveld de kern uit van de kunstenaars en architecten die zich vanaf 1917 rond het Nederlandse tijdschrift De Stijl verenigden [Van Doesburg1924]. Het eerste manifest van deze beweging, dat in 1918 werd gepubliceerd, vroeg om een nieuw evenwicht tussen het individuele en het universele en om de bevrijding van de kunst uit de banden van de traditie en uit haar autonome positie. De Stijl streefde naar een cultuur die niet langer het individu centraal zou stellen, maar de gemeenschap. Door middel van een vormentaal gebaseerd op onveranderlijke en universele wetten dacht men deze utopie te kunnen realiseren. De Nederlandse wiskundige en filosoof M.H.J. Schoenmaekers, met wie sommige kunstenaars nauw contact onderhielden, bedacht voor de vormentaal van De Stijl de term neoplasticisme. Hij voorzag de beweging van een theoretische onderbouwing, waarmee ze de beperking tot primaire kleuren en orthogonale elementen kon legitimeren. Piet Mondriaan interpreteerde het neoplasticisme als een aantal universele basisprincipes dat verder reikte dan een bepaalde kunstvorm: de materie, de natuur moest worden overwonnen, geabstraheerd en geordend in de cultuur. Het zou gaan om een kosmisch proces van vergeestelijking, om een overgang van chaos naar orde, van het donkere naar het lichte element. Deze beginselen zijn echter niet tactiel van aard en hun visuele realisatie was daarmee volgens hem altijd onvolledig en verbeterbaar. Al in zijn artikel uit 1922, 'De realiseering van het Néo-plasticisme in verre toekomst en in de huidige architectuur', stelde Mondriaan - in tegenstelling tot Van Doesburg - dat de realisatie van het neoplasticisme in de architectuur bijna onmogelijk is. Alleen in de toekomst zou het volledig tot uitdrukking kunnen komen en ook dan slechts als basisprincipe van een totale vormgeving. In het artikel 'Neo-plasticisme. De Woning-De Straat-De Stad' wordt duidelijk hoe Mondriaan de discrepantie tussen de onmogelijkheid om het neoplasticisme in het heden te realiseren en zijn eigen kunstproductie oploste: de schilderkunst kreeg de rol van protagonist. De mens zou zelf zijn aardse paradijs scheppen door de universele en absolute vormentaal van de nieuwe schilder- kunst te beschouwen als grondslag van de totale (en dus ook architectonische) omgeving. Alleen als er een geleidelijk ontwikkelingsproces zou worden doorlopen van schilderkunst tot object, van object naar interieur, van interieur naar architectuur en van architectuur naar stedelijke (en dus ook sociaal-economische) organisatie, zou het neoplasticisme zich verwezenlijken. Vanwege deze stapsgewijze uitbouw is Mondriaan in de praktijk steeds huiverig geweest om zich met architectuur in te laten. (TA/LOC)

oorpronkelijke publicatie Piet Mondriaan, 'Neo-plasticisme. De Woning-De Straat-De Stad', i10 (1927) nr. 1, pp.12-18.

bron i10, Van Gennep, Amsterdam 1979 (heruitgave), PP.29-35.

literatuur Cees Boekraad e.a., Het Nieuwe Bouwen. De Stijl. De Nieuwe Beelding in de architectuur, Delft University Press, Delft 1983.

Yve-Alain Bois, 'Mondrian and the Theory of Architecture', Assemblage (1987) nr. 4, PP.103-130.

Nancy Troy, The De Stijl Environment, MIT Press, Cambridge (Mass.) 1983.

- avant-garde - schrijfstijl - utopie - volk

In de oertijd was het collectieve leven meer mogelijk door de meerdere gelijkheid der massa. Het volk was van de veel meer ontwikkelden (koningen, priesters) gescheiden. Het volk zocht toen de woning slechts om beschut te zijn tegen de ongerieflijkheden van het weer en men leefde bij voorkeur buiten. In de loop der beschaving veranderde deze toestand en het natuurlijk en logisch instinct om zich een eenheid te voelen werd verduisterd: de mogelijkheid van een inderdaad collectief leven hield op. En zo hield men zich al meer en meer met de woning bezig en het 'buiten' werd de plaats van verkeer (de straat) of de ruimte om lucht te scheppen (het park). Dat alles in volkomen overeenstemming met de vooruitgang der mensheid en de ontwikkeling van het individu, opdat dit zich zou kunnen verdiepen door concentratie op zichzelf, niet gehinderd of tegengehouden door de anderen.

Om deze reden moet men zelfs in onze dagen individueel zijn, terwijl men het universele zoekt en in zich ontwikkelt. Laten we ons dus van de massa losmaken.

Ik heb altoos hetgeen individueel is in de mens bestreden en getracht de waarde van een universeel te zien aan te tonen, maar daar moet men niet uit besluiten, dat ik voorstander ben van algemeen collectivisme in de tegenwoordige tijd. Het collectivisme in uitgebreide zin is voor de toekomst. Gelukkig kan zelfs één enkel individu universeel zien. In onze dagen zijn er reeds groepen met een universele geest, die collectief zouden kunnen leven, indien zij niet o.m. door afstand gescheiden waren. Maar van de massa is thans niets te verwachten.

[...]

Hoe rijper de mens wordt, hoe meer hij zelf'schepper' wordt en hoe meer hij tegenover de natuurlijke materie en degenen, die er nog door beheerst zijn, komt te staan. Hij gaat zelf zijn omgeving scheppen of zoekt die uit. Hij zal dus niet het gemis der natuur betreuren, zoals de massa doet, die tegen wil en dank gedreven wordt haar te verlaten. Hij zal niet meer trachten de straten en parken der stad te beschutten, hygiënischer te maken of te verfraaien met bomen en bloemen. Hij zal steden maken die hygiënisch en schoon zijn door een evenwichtige tegenstelling van gebouwen, constructies en lege ruimten. Hij zal dan even tevreden binnen als buiten zijn.

Ongelukkigerwijze is er in onze dagen niet veel te 'scheppen' en men is gedwongen te midden der beeldende uitdrukking van het verleden te leven.

[...]

Maar, zowel door de kracht van de nieuwe, individuele creatie als door de nieuwe levenseisen zal de oude architectuur haar eigen dood sterven.

Om tot de toekomstige creatie van de nieuwe stad te komen, moet men eerst de nieuwe woning scheppen. Evenwel beschouwt het neo-plasticisme de woning niet als een plaats om zich af te scheiden of om zijn toevlucht te zoeken, maar als een gedeelte van het geheel: als opbouwend element van de stad. En zie hier de grote moeilijkheid van heden: de stad is op het ogenblik niet te veranderen, in tegenstelling tot de mogelijkheid van de vernieuwde woning. We hebben moed en kracht nodig om door een periode van disharmonie heen te durven gaan. Juist door de vrees voor disharmonie en doordat men zich aanpast aan het verleden, komt men tegenwoordig niet vooruit. Men moet zich niet aanpassen, maar 'scheppen '.

Men moet zich thans geheel anders met de woning bezig houden dan men het vroeger deed. Zolang de mens zich beheersen laat door zijn voorbijgaande individualiteit, zoekt hij, in plaats van zijn ware wezen, zijn individuele ik te cultiveren. En zo werd, in het verleden, de woning de plaats om het persoonlijke 'ik' te cultiveren; het gevolg ervan was, dat de beeldende uitdrukking van de woning die weerspiegelde. Voor de gehele periode tot op heden is de concentratie op het uiterlijke, eigen 'ik' noodlottig geweest.

Wil onze materiële omgeving van een zuivere schoonheid zijn, dus gezond en waarlijk rechtstreeks aan het nut voldoen, dan is het noodzakelijk dat zij niet langer de egoïstische gevoelens van onze kleine persoonlijkheid weerspiegelt: zelfs niet langer van enige lyrische uitdrukking, maar zuiver beeldend is.

[...]

Ik wil dus een nieuwe esthetiek, gebaseerd op de zuivere verhouding van de zuivere lijn en de zuivere kleur. Want alleen door zuiver verhouding van zuivere, opbouwende elementen komt men tot zuivere schoonheid.

Heden is de schoonheid ons niet alleen nog 'nodig', maar zij is voor ons het enige middel, dat zuiver de universele kracht, die in alle dingen is, manifesteert. Zij is identiek aan hetgeen in het verleden onder de naam van 'het goddelijke' gesluierd geopenbaard is en hetgeen ons, arme stervelingen, onontbeerlijk is om te leven en het evenwicht te vinden. Want de dingen op zichzelf stellen zich tegenover de mens en de meest uiterlijke materie bevecht ons.

[... ]

Terwijl het karakter van de straat, vooral in de grote stad, reeds vervormd is door het kunstlicht (in het algemeen en van reclame), door affiches in kleur, door wel ingerichte winkelkasten, door constructies van praktische aard, enz. eist de woning van binnen een bijzondere en vooruit gewilde inspanning.

Vooral om de nog levende invloed van het verleden te overwinnen moet men zich op de beeldende uitdrukking van de woning, dus van het huis en de vertrekken, concentreren. Aan de ingenieurs laat ik over zich bezig te houden met de techniek van het bouwen. Voor het heden zie ik geen mogelijkheid om tot een zuiver 'beeldende' uitdrukking te komen door alleen het organisme van hetgeen men bouwen gaat te volgen, zich uitsluitend bezig houdende met de nuttigheid. Daarvoor is onze intuïtie niet genoeg ontwikkeld en te veel belast met het verleden. Als het in zeer eenvoudige gebouwen langs deze weg zeer moeilijk is het evenwicht van tegenstelling uit te drukken, in samengestelde gebouwen verliest men zich nog spoediger. De nuttigheid eist b.v. dikwijls de herhaling op de wijze van de natuur (b.v. in de arbeiderswoningen) en hier zien we een der gevallen, waar de bouwer het begrip van de beeldende uitdrukking nodig heeft en de macht om hetgeen het praktisch doel schijnt aan te geven beeldend tegen te gaan. Want er zijn altoos mogelijkheden van bouwoplossing zodat èn het praktisch doel èn het esthetisch aanzicht bevredigd is. De zuiver beeldende en logische opvatting is altijd in overeenstemming met de praktische eisen, daar het een en ander slechts een kwestie van evenwicht is.

Onze tijd, t.w. de toekomst, eist zuiver evenwicht, en dat is niet anders mogelijk dan langs één enkele weg. Er zijn oneindig veel wijzen om de schoonheid uit te drukken, maar de zuivere schoonheid, de beeldende uitdrukking van zuiver evenwicht toont zich slechts door zuivere beeldingsmiddelen. Dit is een der wetten van het neo-plasticisme, die zeer gewichtig is voor de bouw van de woning, van de straat en dus van de stad. Maar zuivere beeldingsmiddelen zonder meer doen nog niet neo-plastische beelding ontstaan: zij moeten zodanig gecomposeerd zijn, dat zij hun individualiteit verliezen en, door een opheffende en vernietigende tegenstelling, een onafscheidelijke eenheid vormen.

1e Het beeldingsmiddel moet het rechthoekig vlak of het prisma zijn, in primaire kleur (rood, blauwen geel) en in niet-kleur (wit, zwart en grijs). In de architectuur geldt de lege ruimte als niet-kleur. De gedenaturaliseerde materie kan als kleur rekenen.

2e De gelijkwaardigheid in afmeting en kleur van de beeldingsmiddelen is noodzakelijk. Verschillend van afmeting en kleur zijnde, moeten zij van een gelijke waarde zijn. Het evenwicht wijst in het algemeen een grote oppervlakte van niet-kleur of lege ruimte aan en een kleine oppervlakte van kleur of materie.

3e De tegenstellende tweeheid in het beeldingsmiddel is evenzeer in de compositie geëist.

4e Het onveranderlijke evenwicht wordt bereikt door de verhouding van stand en wordt uitgebeeld door de rechte lijn (begrenzing van het zuivere beeldingsmiddel) in haar principale, d.i. rechthoekige, tegenstelling.

5e Het evenwicht, dat de beeldingsmiddelen opheft en vernietigt, ontstaat door de verhoudingen van afmeting, waarin deze geplaatst zijn en die het levend ritme tot stand brengen.

6e Natuurlijke herhaling (de symmetrie) moet uitgesloten worden.

Ziehier zes neo-plastische wetten, die het zuivere beeldingsmiddel en zijn gebruik bepalen.

[...]

De beeldende uitdrukking is bepaald door ons geestelijk en lichamelijk evenwicht.

Niets kan de naturalistische en grillige uitdrukking van de schuine lijn loochenen. En deze onevenwichtige uitdrukking laat zich niet door een tegenstellende stand van een andere lijn teniet doen. Hoewel dit een uitdrukking van bestendigheid voortbrengt, blijft de beeldende uitdrukking die van uiterlijke beweging, dus die van de natuurlijke verschijning der dingen. Zie hier waar een oppervlakkig zoeken naar een nieuwe beelding toe leidt. Men komt tot de natuur terug zonder het te willen!

Integendeel is de beeldende uitdrukking van de verticale en horizontale lijnen in hun verhouding die van kracht en innerlijke rust. Terwijl deze lijnen, verenigd als een kruis op- nieuw (hoewel op abstracte wijze) vorm uitbeelden, zijn zij in de neo-plastische compositie in werkelijke tegenstelling, hetgeen elke vorm teniet doet. Zij beelden daarin de innerlijke beweging van het gerijpte leven, en dit door een verdiept ritme, product van de verhouding en van maat. Daar door deze verhoudingen een tegenstelling aan de natuur kan bereikt worden, moet men in deze verhoudingen alleen de culminering van het neo-plasticisme zoeken.

ALGEMENE OPMERKING.

Daar denaturalisering het voornaamste punt in de menselijke evolutie is, is zij dit ook in de neo-plastische kunst. Het gewichtige van deze kunst is beeldend de noodwendigheid van denaturalisering aangetoond te hebben. De neo-plastische schilderkunst heeft èn het beeldingsmiddel èn de compositie daarvan gedenaturaliseerd. Daarom is zij inderdaad abstracte schilderkunst. Denaturalisering is abstraheren. Al abstraherende komt men tot de zuivere abstracte beelding. Denaturaliseren is verdiepen. Denaturalisering geschiedt bewust en onbewust. Een voorbeeld van de laatste manier kan men opmerken in de vooruitgang der mode: men ziet niet alleen de vorm der kleding zuiverder worden, maar zich tegenover de natuurlijke vorm stellen. En het maquilleren toont afkeer van de natuurlijke huid.

[...]

De toepassing van deze wetten zal de tragische uitdrukking van de woning, van de straat en van de stad teniet doen. Vreugde, morele en fysieke, dus die van gezondheid, zal zich verspreiden door evenwichtige tegenstellingen van verhoudingen, van maat en kleur, materie en ruimte, die gesteund worden door de verhoudingen van stand. Met een beetje goede wil zal het niet zo onmogelijk zijn een aards paradijs te scheppen. Dit laat zich niet in één dag tot stand brengen, maar door zijn krachten te concentreren zonder met de tijd te rekenen, zal men er eindelijk niet alleen toe komen, maar reeds nu zal men in het paradijs leven.

[...]

Hetgeen het meest gevorderde is uit het oogpunt van techniek en constructie, is juist hetgeen, het meest het neo-plasticisme nadert. De neo-plastiker is meer op zijn plaats in de 'métro' dan in de Notre-Dame en hij houdt meer van de Eiffeltoren dan van de Mont-Blanc.

[...]

Ik herhaal: de woning moet niet langer beeldend gesloten, gescheiden zijn. De straat evenmin. Hoewel zij een verschillende functie hebben, moeten zij toch een eenheid vormen. Om hiertoe te komen, zal men de woning niet langer moeten beschouwen als een 'doos'. De idee 'tehuis' (Home, sweet home) moet verloren gaan. Eveneens de conventionele idee 'straat': men zal woning en straat moeten beschouwen als de stad, die een eenheid is, gevormd door vlakken die in een opheffende tegenstelling gecomposeerd zijn, waardoor alle afgescheidenheid en uitsluiting teniet gedaan wordt. Hetzelfde beginsel moet het binnenhuis beheersen. Dit moet niet langer een opeenstapeling van vertrekken zijn, gevormd door vier muren met niets dan gaten voor deuren en vensters, maar een constructie van vlakken in kleur en niet-kleur, die samengaan met de meubels en gebruiksvoorwerpen, die niets op zich zelf moeten zijn dan samenstel- lende elementen van het geheel. En de mens? Deze moet niets op-zich-zelf zijn en eveneens slechts een gedeelte van het geheel. Wanneer hij, aldus, niet meer zijn individualiteit voelt, zal hij gelukkig zijn in het aardse paradijs door hem zelf geschapen.

MONDRIAAN 1927