1927
Piet Mondriaan
Neo-plasticisme. De woning-de straat-de stad
Piet Mondriaan (1872-1944) maakte
samen met Theo van Doesburg en Gerrit Rietveld de kern uit van de kunstenaars
en architecten die zich vanaf 1917 rond het Nederlandse tijdschrift De Stijl
verenigden [Van
Doesburg1924]. Het eerste
manifest van deze beweging, dat in 1918 werd gepubliceerd, vroeg om een nieuw
evenwicht tussen het individuele en het universele en om de bevrijding van de
kunst uit de banden van de traditie en uit haar autonome positie. De Stijl
streefde naar een cultuur die niet langer het individu centraal zou stellen,
maar de gemeenschap. Door middel van een vormentaal gebaseerd op
onveranderlijke en universele wetten dacht men deze utopie te kunnen
realiseren. De Nederlandse wiskundige en filosoof M.H.J. Schoenmaekers, met wie
sommige kunstenaars nauw contact onderhielden, bedacht voor de vormentaal van
De Stijl de term neoplasticisme. Hij voorzag de beweging van een theoretische
onderbouwing, waarmee ze de beperking tot primaire kleuren en orthogonale
elementen kon legitimeren. Piet Mondriaan interpreteerde het neoplasticisme als
een aantal universele basisprincipes dat verder reikte dan een bepaalde
kunstvorm: de materie, de natuur moest worden overwonnen, geabstraheerd en geordend
in de cultuur. Het zou gaan om een kosmisch proces van vergeestelijking, om een
overgang van chaos naar orde, van het donkere naar het lichte element. Deze
beginselen zijn echter niet tactiel van aard en hun visuele realisatie was
daarmee volgens hem altijd onvolledig en verbeterbaar. Al in zijn artikel uit
1922, 'De realiseering van het Néo-plasticisme in verre toekomst en in de
huidige architectuur', stelde Mondriaan - in tegenstelling tot Van Doesburg -
dat de realisatie van het neoplasticisme in de architectuur bijna onmogelijk
is. Alleen in de toekomst zou het volledig tot uitdrukking kunnen komen en ook
dan slechts als basisprincipe van een totale vormgeving. In het artikel
'Neo-plasticisme. De Woning-De Straat-De Stad' wordt duidelijk hoe Mondriaan de
discrepantie tussen de onmogelijkheid om het neoplasticisme in het heden te
realiseren en zijn eigen kunstproductie oploste: de schilderkunst kreeg de rol
van protagonist. De mens zou zelf zijn aardse paradijs scheppen door de
universele en absolute vormentaal van de nieuwe schilder- kunst te beschouwen
als grondslag van de totale (en dus ook architectonische) omgeving. Alleen als
er een geleidelijk ontwikkelingsproces zou worden doorlopen van schilderkunst
tot object, van object naar interieur, van interieur naar architectuur en van
architectuur naar stedelijke (en dus ook sociaal-economische) organisatie, zou
het neoplasticisme zich verwezenlijken. Vanwege deze stapsgewijze uitbouw is
Mondriaan in de praktijk steeds huiverig geweest om zich met architectuur in te
laten. (TA/LOC)
oorpronkelijke publicatie
Piet Mondriaan, 'Neo-plasticisme. De Woning-De Straat-De Stad', i10 (1927) nr.
1, pp.12-18.
bron
i10, Van Gennep, Amsterdam 1979 (heruitgave), PP.29-35.
literatuur
Cees Boekraad e.a., Het Nieuwe Bouwen. De
Stijl. De Nieuwe Beelding in de architectuur, Delft University Press, Delft
1983.
Yve-Alain Bois, 'Mondrian and the Theory of
Architecture', Assemblage (1987) nr. 4, PP.103-130.
Nancy Troy, The De Stijl Environment, MIT
Press, Cambridge (Mass.) 1983.
- avant-garde - schrijfstijl -
utopie - volk
In
de oertijd was het collectieve leven meer mogelijk door de meerdere gelijkheid
der massa. Het volk was van de veel meer ontwikkelden (koningen, priesters)
gescheiden. Het volk zocht toen de woning slechts om beschut te zijn tegen de
ongerieflijkheden van het weer en men leefde bij voorkeur buiten. In de loop
der beschaving veranderde deze toestand en het natuurlijk
en logisch instinct om zich een eenheid te voelen werd verduisterd: de
mogelijkheid van een inderdaad collectief leven hield op. En zo hield men zich
al meer en meer met de woning bezig en het 'buiten' werd de plaats van verkeer
(de straat) of de ruimte om lucht te scheppen (het park). Dat alles in volkomen
overeenstemming met de vooruitgang der mensheid en de ontwikkeling van het
individu, opdat dit zich zou kunnen verdiepen door concentratie op zichzelf,
niet gehinderd of tegengehouden door de anderen.
Om
deze reden moet men zelfs in onze dagen individueel zijn, terwijl men het
universele zoekt en in zich ontwikkelt. Laten we ons dus van de massa losmaken.
Ik
heb altoos hetgeen individueel is in de mens bestreden en getracht de waarde
van een universeel te zien aan te tonen, maar daar moet men niet uit besluiten,
dat ik voorstander ben van algemeen collectivisme in de tegenwoordige tijd. Het
collectivisme in uitgebreide zin is voor de toekomst. Gelukkig kan zelfs één
enkel individu universeel zien. In onze dagen zijn er reeds groepen met een
universele geest, die collectief zouden kunnen leven, indien zij niet o.m. door
afstand gescheiden waren. Maar van de massa is thans niets te verwachten.
[...]
Hoe rijper de mens wordt, hoe meer hij
zelf'schepper' wordt en hoe meer hij tegenover de natuurlijke materie en degenen,
die er nog door beheerst zijn, komt te staan. Hij gaat zelf zijn omgeving
scheppen of zoekt die uit. Hij zal dus niet het gemis der natuur betreuren,
zoals de massa doet, die tegen wil en dank gedreven wordt haar te verlaten. Hij
zal niet meer trachten de straten en parken der stad te beschutten,
hygiënischer te maken of te verfraaien met bomen en bloemen. Hij zal steden
maken die hygiënisch en schoon zijn door een evenwichtige tegenstelling van
gebouwen, constructies en lege ruimten. Hij zal dan even tevreden binnen
als buiten zijn.
Ongelukkigerwijze is er in onze dagen niet veel te
'scheppen' en men is gedwongen te midden der beeldende uitdrukking van het
verleden te leven.
[...]
Maar,
zowel door de kracht van de nieuwe, individuele creatie als door de nieuwe
levenseisen zal de oude architectuur haar eigen dood sterven.
Om
tot de toekomstige creatie van de nieuwe stad te komen, moet men eerst de
nieuwe woning scheppen. Evenwel beschouwt het neo-plasticisme de woning niet
als een plaats om zich af te scheiden of om zijn toevlucht te zoeken, maar als een
gedeelte van het geheel: als opbouwend element van de stad. En zie hier de
grote moeilijkheid van heden: de stad is op het ogenblik niet te veranderen, in
tegenstelling tot de mogelijkheid van de vernieuwde woning. We hebben moed en
kracht nodig om door een periode van disharmonie heen te durven gaan. Juist
door de vrees voor disharmonie en doordat men zich aanpast aan het verleden,
komt men tegenwoordig niet vooruit. Men moet zich niet aanpassen, maar
'scheppen '.
Men
moet zich thans geheel anders met de woning bezig houden dan men het vroeger
deed. Zolang de mens zich beheersen laat door zijn voorbijgaande
individualiteit, zoekt hij, in plaats van zijn ware wezen, zijn individuele ik
te cultiveren. En zo werd, in het verleden, de woning de plaats om het
persoonlijke 'ik' te cultiveren; het gevolg ervan was, dat de beeldende
uitdrukking van de woning die weerspiegelde. Voor de gehele periode tot op
heden is de concentratie op het uiterlijke, eigen 'ik' noodlottig geweest.
Wil
onze materiële omgeving van een zuivere schoonheid zijn, dus gezond en waarlijk
rechtstreeks aan het nut voldoen, dan is het noodzakelijk dat zij niet langer de
egoïstische gevoelens van onze kleine persoonlijkheid weerspiegelt: zelfs niet
langer van enige lyrische uitdrukking, maar zuiver beeldend is.
[...]
Ik
wil dus een nieuwe esthetiek, gebaseerd op de zuivere verhouding van de
zuivere lijn en de zuivere kleur. Want alleen door zuiver verhouding van zuivere,
opbouwende elementen komt men tot zuivere schoonheid.
Heden
is de schoonheid ons niet alleen nog 'nodig', maar zij is voor ons het enige
middel, dat zuiver de universele kracht, die in alle dingen is, manifesteert.
Zij is identiek aan hetgeen in het verleden onder de naam van 'het goddelijke'
gesluierd geopenbaard is en hetgeen ons, arme stervelingen, onontbeerlijk is om
te leven en het evenwicht te vinden. Want de dingen op zichzelf stellen zich
tegenover de mens en de meest uiterlijke materie bevecht ons.
[... ]
Terwijl het karakter van de straat, vooral in de
grote stad, reeds vervormd is door het kunstlicht (in het algemeen en van
reclame), door affiches in kleur, door wel ingerichte winkelkasten, door
constructies van praktische aard, enz. eist de woning van binnen een
bijzondere en vooruit gewilde inspanning.
Vooral
om de nog levende invloed van het verleden te overwinnen moet men zich op de beeldende
uitdrukking van de woning, dus van het huis en de vertrekken, concentreren.
Aan de ingenieurs laat ik over zich bezig te houden met de techniek van het
bouwen. Voor het heden zie ik geen mogelijkheid om tot een zuiver 'beeldende'
uitdrukking te komen door alleen het organisme van hetgeen men bouwen gaat te
volgen, zich uitsluitend bezig houdende met de nuttigheid. Daarvoor is onze
intuïtie niet genoeg ontwikkeld en te veel belast met het verleden. Als het in
zeer eenvoudige gebouwen langs deze weg zeer moeilijk is het evenwicht van
tegenstelling uit te drukken, in samengestelde gebouwen verliest men zich nog
spoediger. De nuttigheid eist b.v. dikwijls de herhaling op de wijze van de
natuur (b.v. in de arbeiderswoningen) en hier zien we een der gevallen, waar de
bouwer het begrip van de beeldende uitdrukking nodig heeft en de macht om
hetgeen het praktisch doel schijnt aan te geven beeldend tegen te gaan. Want er
zijn altoos mogelijkheden van bouwoplossing zodat èn het praktisch doel èn het
esthetisch aanzicht bevredigd is. De zuiver beeldende en logische opvatting
is altijd in overeenstemming met de praktische eisen, daar het een en ander
slechts een kwestie van evenwicht is.
Onze
tijd, t.w. de toekomst, eist zuiver evenwicht, en dat is niet anders mogelijk
dan langs één enkele weg. Er zijn oneindig veel wijzen om de schoonheid uit te
drukken, maar de zuivere schoonheid, de beeldende uitdrukking van zuiver
evenwicht toont zich slechts door zuivere beeldingsmiddelen. Dit is
een der wetten van het neo-plasticisme, die zeer gewichtig is voor de bouw van
de woning, van de straat en dus van de stad. Maar zuivere beeldingsmiddelen
zonder meer doen nog niet neo-plastische beelding ontstaan: zij moeten zodanig
gecomposeerd zijn, dat zij hun individualiteit verliezen en, door een
opheffende en vernietigende tegenstelling, een onafscheidelijke eenheid vormen.
1e Het beeldingsmiddel moet het rechthoekig
vlak of het prisma zijn, in primaire kleur (rood, blauwen geel) en in
niet-kleur (wit, zwart en grijs). In de architectuur geldt de lege ruimte als
niet-kleur. De gedenaturaliseerde materie kan als kleur rekenen.
2e De gelijkwaardigheid in afmeting
en kleur van de beeldingsmiddelen is noodzakelijk. Verschillend van afmeting en
kleur zijnde, moeten zij van een gelijke waarde zijn. Het evenwicht wijst in
het algemeen een grote oppervlakte van niet-kleur of lege ruimte aan en een
kleine oppervlakte van kleur of materie.
3e De tegenstellende tweeheid in het
beeldingsmiddel is evenzeer in de compositie geëist.
4e Het onveranderlijke evenwicht
wordt bereikt door de verhouding van stand en wordt uitgebeeld door de rechte
lijn (begrenzing van het zuivere beeldingsmiddel) in haar principale, d.i.
rechthoekige, tegenstelling.
5e
Het evenwicht, dat de
beeldingsmiddelen opheft en vernietigt, ontstaat door de verhoudingen van
afmeting, waarin deze geplaatst zijn en die het levend ritme tot stand brengen.
6e
Natuurlijke herhaling (de
symmetrie) moet uitgesloten worden.
Ziehier
zes neo-plastische wetten, die het zuivere beeldingsmiddel en zijn gebruik
bepalen.
[...]
De
beeldende uitdrukking is bepaald door ons geestelijk en lichamelijk evenwicht.
Niets
kan de naturalistische en grillige uitdrukking van de schuine lijn loochenen.
En deze onevenwichtige uitdrukking laat zich niet door een tegenstellende stand
van een andere lijn teniet doen. Hoewel dit een uitdrukking van bestendigheid
voortbrengt, blijft de beeldende uitdrukking die van uiterlijke beweging, dus
die van de natuurlijke verschijning der dingen. Zie hier waar een oppervlakkig
zoeken naar een nieuwe beelding toe leidt. Men komt tot de natuur terug zonder
het te willen!
Integendeel
is de beeldende uitdrukking van de verticale en horizontale lijnen in hun
verhouding die van kracht en innerlijke rust. Terwijl deze lijnen, verenigd als
een kruis op- nieuw (hoewel op abstracte wijze) vorm uitbeelden, zijn zij in de
neo-plastische compositie in werkelijke tegenstelling, hetgeen elke vorm teniet
doet. Zij beelden daarin de innerlijke beweging van het gerijpte leven, en dit
door een verdiept ritme, product van de verhouding en van maat. Daar door deze
verhoudingen een tegenstelling aan de natuur kan bereikt worden, moet men in
deze verhoudingen alleen de culminering van het neo-plasticisme zoeken.
ALGEMENE
OPMERKING.
Daar
denaturalisering het voornaamste punt in de menselijke evolutie is, is
zij dit ook in de neo-plastische kunst. Het gewichtige van deze kunst is
beeldend de noodwendigheid van denaturalisering aangetoond te hebben. De
neo-plastische schilderkunst heeft èn het beeldingsmiddel èn de compositie
daarvan gedenaturaliseerd. Daarom is zij inderdaad abstracte
schilderkunst. Denaturalisering is abstraheren. Al abstraherende komt men tot
de zuivere abstracte beelding. Denaturaliseren is verdiepen.
Denaturalisering geschiedt bewust en onbewust. Een voorbeeld van de laatste
manier kan men opmerken in de vooruitgang der mode: men ziet niet alleen de
vorm der kleding zuiverder worden, maar zich tegenover de natuurlijke vorm
stellen. En het maquilleren toont afkeer van de natuurlijke huid.
[...]
De toepassing van deze wetten zal de tragische
uitdrukking van de woning, van de straat en van de stad teniet doen. Vreugde,
morele en fysieke, dus die van gezondheid, zal zich verspreiden door
evenwichtige tegenstellingen van verhoudingen, van maat en kleur, materie en
ruimte, die gesteund worden door de verhoudingen van stand. Met een beetje
goede wil zal het niet zo onmogelijk zijn een aards paradijs te scheppen. Dit
laat zich niet in één dag tot stand brengen, maar door zijn krachten te
concentreren zonder met de tijd te rekenen, zal men er eindelijk niet alleen
toe komen, maar reeds nu zal men in het paradijs leven.
[...]
Hetgeen
het meest gevorderde is uit het oogpunt van techniek en constructie, is juist
hetgeen, het meest het neo-plasticisme nadert. De neo-plastiker is meer op zijn
plaats in de 'métro' dan in de Notre-Dame en hij houdt meer van de Eiffeltoren
dan van de Mont-Blanc.
[...]
Ik
herhaal: de woning moet niet langer beeldend gesloten, gescheiden zijn. De
straat evenmin. Hoewel zij een verschillende functie hebben, moeten zij toch
een eenheid vormen. Om hiertoe te komen, zal men de woning niet langer moeten
beschouwen als een 'doos'. De idee 'tehuis' (Home, sweet home) moet verloren
gaan. Eveneens de conventionele idee 'straat': men zal woning en straat moeten
beschouwen als de stad, die een eenheid is, gevormd door vlakken die in een
opheffende tegenstelling gecomposeerd zijn, waardoor alle afgescheidenheid en
uitsluiting teniet gedaan wordt. Hetzelfde beginsel moet het binnenhuis
beheersen. Dit moet niet langer een opeenstapeling van vertrekken zijn, gevormd
door vier muren met niets dan gaten voor deuren en vensters, maar een
constructie van vlakken in kleur en niet-kleur, die samengaan met de meubels en
gebruiksvoorwerpen, die niets op zich zelf moeten zijn dan samenstel- lende
elementen van het geheel. En de mens? Deze moet niets op-zich-zelf zijn en
eveneens slechts een gedeelte van het geheel. Wanneer hij, aldus, niet meer
zijn individualiteit voelt, zal hij gelukkig zijn in het aardse paradijs door
hem zelf geschapen.
MONDRIAAN 1927
Geen opmerkingen:
Een reactie posten